O bosanskohercegovačkom identitetu

U Bosni i Hercegovini se posljednjih mjeseci aktualizira neminovnost izrade popisa stanovništva kao temeljnog strateškog dokumenta državne zajednice, na osnovu kojeg ona planira djelovanje u svim sferama života i rada. Za većinu demokratskih državnih zajednica, popis stanovništva je tehničko pitanje, no u Bosni i Hercegovini se prikupljanje standardnih statističkih podataka pretvorilo u krupan politički problem.

U julu 2005. godine Ekonomsko i socijalno vijeće Ujedinjenih Nacija (ECOSOC) usvojilo je Rezoluciju o Svjetskom programu o popisu stanovništva i stambenog fonda, broj 2005/13, kojom se članice obavezuju da oko 2010. godine provedu popis stanovništva i stanova, čime bi se dobio osnovni izvor za nacionalno, regionalno i međunarodno planiranje i razvoj, odnosno za izradu studije o okolišu i socio-ekonomskim pitanjima. U tim okvirima je Konferencija evropskih statističara (CES) izradila Preporuke za popis stanovništva i stanova oko 2010. godine, koje obuhvataju geografska, demografska, ekonomska, obrazovna, etno-kulturna obilježja, te pitanja identiteta, domaćinstva i porodice, poljoprivrede, stanova i uslova stanovanja. Bosna i Hercegovina je posljednji popis provela 1991. godine, a rat i posljedice rata, kao i činjenica da 2001. godine popis nije proveden, dodatno nas primoravaju da u što skorije vrijeme izvršimo popis stanovništva i stanova.

Ispunjavanje ovih obaveza podrazumijeva donošenje Zakona o popisu stanovništva, domaćinstava i stanova u BiH koji je u Zastupničkom domu (80. sjednica) usvojen 30. juna 2010. godine, ali je njegovo konačno usvajanje spriječeno u Domu naroda jer se političke stranke nisu  usaglasile oko pitanja  nacionalnog, vjerskog i jezičkog određenja. To, međutim, može biti tek isprika za neispunjavanje postavljenih obaveza, jer je činjenica da sve te politike manipulišu brojem i strukturom stanovništva. Za Bosnu i Hercegovinu popis stanovništva ima poseban značaj u političkom smislu, jer pored toga što mnogima daje pravo da se nacionalno izjasne onako kako se osjećaju, popis stanovništva BiH predstavlja i šansu za prestrukturiranje političkog prostora.

Odsustvo političke ili građanske nacije

Brojni glasovi na političkoj, ali i široj sceni, protive se nacionalnom, religijskom i jezičkom izjašnjavanju pri popisu stanovništva. Takvi zahtjevi nisu neosnovani stoga što Aneks 7 Dejtonskog mirovnog sporazuma do dana današnjeg nije proveden do kraja. Ovaj Sporazum o izbjeglicama i raseljenim licima naime propisuje pravo svih izbjeglih i raseljenih lica da se nakon završetka sukoba na teritoriji BiH vrate u svoje domove, ali povratak izbjeglih i raseljenih nije završen. Vrlo je upitno, međutim, koliko je realno očekivati da se svi ili bar većina izbjeglih i raseljenih lica vrate u svoje domove 15 godina nakon rata, odnosno da se ponovo uspostavi demografska struktura iz 1991. godine. Objektivno, nepopustljivo insistiranje na takvim zahtjevima samo odlaže donošenje Zakona o popisu. To istovremeno znači zamrzavanje postojećih političkih odnosa i opstanak političkog sistema u kojem se ugrožavaju osnovna građanska prava, te potpuno politički obespravljuju građani svrstani u „ostale”, među njima i oni koji svojom nacijom smatraju službeno nepostojeću bosanskohercegovačku naciju.

U političkom smislu, u BiH trenutno postoje tri konstitutivna naroda i „ostali”, kategorija koja podrazumijeva sve prisutne nacionalne manjine. Fenomen simptomatičan za bosanskohercegovačku državu jeste činjenica da građani BiH koji sebe tako doživljaju i u nacionalnom smislu, ne pripadaju niti jednoj od ovih grupacija, jer se pri definiranju kategorija kao obrazac koristio popis stanovništva 1991. godine, u kojem kategorija Bosanaca i Hercegovaca, kao nacije, nije postojala. Samim tim, svi koji se smatraju Bosancima i Hercegovcima ostaju potpuno politički obespravljeni. To znači i da se politički status ove grupacije građana ne bi popravio ni eventualnim izmjenama Ustava  na osnovu presude suda u Strazburu (slučaj Sejdić i Finci).

U tom smislu se (iznova) postavlja vrlo značajno pitanje: šta je sa bosanskohercegovačkim nacionalnim identitetom?  Pod bosanskohercegovačkim nacionalnim identitetom ovdje se podrazumijeva autentično nacionalno određenje determinirano nizom historijskih, kulturoloških, religijskih, geopolitičkih, običajnih, jezičkih i drugih specifičnosti; dakle ne određeno isključivo vjerskom pripadnošću, nego skupinom svih navedenih faktora.

Odsustvo političke ili građanske nacije u Bosni i Hercegovini nije produkt slučaja, nego nastojanja da se to pravo države i građanina negira upravo zbog stvarnog značenja političke nacije. Pod političkom nacijom podrazumijeva se pripadnost državi i njenom teritoriju, pri čemu državljanstvo i građanstvo ima prednost u odnosu na etničku pripadnost. Ovakva vrsta nacije predstavlja zajednicu slobodnih i ravnopravnih građana, bez obzira na etničku, kulturnu, religijsku, rasnu ili drugu pripadnost.

Tako dolazimo do jedinstvenog apsurda, da su politički obespravljeni upravo oni građani koji se nacionalno identifikuju sa svojom zemljom, odnosno državnim, političkim i kulturnim specifikumom prisutnim kroz hiljadugodišnju bosansku državu. Ugrožavanje osnovnih građanskih prava, kao što su: pravo da biraš  i da budeš izabran ili pravo na rad (nemogućnost pripadnika „ostalih” da rade u državnim službama i javnim ustanovama), neprihvatljiv je ustavno-pravni apsurd zemlje koja se nalazi na tlu Evrope i koja pretenduje euro-atlanskim integracijama.

Međunacionalistička harmonija i „strah od građanskog”

Čak i površna procjena odnosa i aspiracija dominantnih političkih snaga u BiH sugerira da niti jednom od predstavnika nacionalnih političkih oligarhija, ni onima na vlasti a ni velikom dijelu tzv. opozicije, ne odgovara da se građani Bosne i Hercegovine na predstojećem popisu izjašnjavaju kao Bosanci i Hercegovci. Bošnjačkim političkim oligarhijama to je neprihvatljivo jer time gube ekskluzivitet političkog predstavljanja BiH. Liderima bosanskohercegovačkih Srba i Hrvata to ne odgovara zato što bi se u raspodjelu države uključio četvrti subjektivitet, i što bi se verifikovao kohezioni faktor čije se integrirajuće silnice suprotstavljaju njihovim ideologijama.

Dejtonska BiH, odnosno politički ekskluzivitet Bošnjaka, Srba i Hrvata, političko segregiranje i marginalizacija građanina, ubijaju demokratsko biće državne zajednice, a pluralizam gubi svaki smisao, uz poražavajuće ekonomske i socijalne posljedice. Najbolji primjer je donedavno kočenje provedbe rezultata Općih izbora 2010. godine, kada je implementaciju izbornih rezultata diktirala politička manjina, odnosno kada je izborna manjina nastojala vladati izbornom većinom nalazeći utemeljenje u Izbornom zakonu BiH. Naravno da vladajuće etnonacionalne politike žele ovakvo stanje zadržati do beskonačnosti, svjesni da politička verifikacija bosanskohercegovačkog identiteta ne samo da predstavlja potencijalnu opasnost rušenja „svetog trojstva”, već uvodi političku snagu koja može politički artikulirati volju građana bez obzira koje su vjere i etnije.

Umjesto toga, na sceni imamo monopol etničke pripadnosti naciji (ustavno ozakonjene i jedine legitimne), i to u njenom najnegativnijem i najdestruktivnijem smislu. U Bosni i Hercegovini pripadnost etničkoj naciji (a kojoj je, historijski gledano, okosnica pripadnost određenoj religiji) izgradila se na osnovu konstantnog priklanjanja „svojima” i odbojnosti prema drugom i drugačijem. Jasno je da u BiH monopol i dominacija etničkog identiteta grade nacionalizme izuzetno antagonistički nastrojene jedne prema drugima, što u konačnici vodi u ksenofobiju i konflikte.

Težnja za dominacijom i supremacijom, negiranje drugog i drugačijeg, ne upućuju na stabilnost, niti političku niti ekonomsku. Stoga je neophodno shvatiti da nacionalno i građansko nisu suprostavljeni, već komplementarni, pri čemu građansko treba biti koheziona sila koja stabilizira odnose suprotavljenih etnosa. Time se očituje značaj ideje da je optimalan demokratski koncept savremenog društva onaj koji će uravnotežiti nacionalno i građansko, za što treba imati političku volju i mudrost. U savremenom svijetu postoje brojni primjeri demokratskih sistema u kojima mnogobrojni etnički identiteti harmonično i skladno koegzistiraju s građanskim, jer imaju identične demokratske ciljeve. Oni su, bez obzira na različitosti, jedinstveni u poimanju države, prava, jednakosti, ekonomskog prosperiteta.

Veoma je bitno istaći da verifikacija bosanskohercegovačkog identiteta kao građanskog, i njeno potencijalno koheziono dejstvo, ne treba da znači potpuno ukidanje nacionalnog i etničkog  identiteta, već samo ukidanje monopola tog identiteta  i uspostavljanje balansa i koegzistencije nacionalnog i građanskog.

Bosanskohercegovačka nacija kao put ka transformaciji političkog prostora BiH

Ustavno ustrojstvo Bosne i Hercegovine, njena ukupna legislativa i, naravno, Izborni zakon kao posljedica takvog koncepta, određuju programski ustroj i personalnu strukturu političkih subjekata, čime se stranke i partije u dobroj mjeri oslobađaju odgovornosti za ukupnu političku, ekonomsku i socijalnu krizu. Činjenica je da postojeći Izborni zakon daje legalitet težnji manjine da vlada većinom, kao i opstruiranju implementacije izbornih rezultata Općih izbora 2010. godine. Primjer Federacije BiH najbolje ilustruje negaciju građanskog principa, jer se u jedinstvenoj izbornoj jedinici s pravom negira izborna volja većine, zato što ukupna legislativa prevashodno prihvata konstitutivnost tri etnije.

Verifikacija bosanskohercegovačke nacije, međutim, otvorila bi mogućnost destabilizacije međunacionalističke harmonije koja trenutno obilježava ekonomsko-političke prilike u BiH, bez obzira što etnonacionalističke elite na vlasti žele zadržati takvo stanje do beskonačnosti. Ovakav novum u političkom životu BiH može utjecati na karakter novog Ustava BiH, kao i ukupnu legislativu. Ako ništa drugo, prisustvo takvog kohezionog faktora, bez obzira na njegovu brojnost, značio bi prvi korak ka uspostavljanju nove konstelacije političkih snaga, što bi prilično ustalasalo ustajale vode međunacionalističkog prećutnog dogovora koji vlada posljednjih dvadeset godina.

Današnji politički prostor BiH popunjavaju nacionalne stranke koje se bore za politički ekskluzivitet vlastite nacije, i tzv. građanske partije, uglavnom neusklađene sa svojim programima tj. pretežno jednonacionalno strukturirane. Službena potvrda bosanskohercegovačke nacije stvorila bi politički potencijal koji bi omogućio vjerodostojnije političko organizovanje na građanskim principima. Ta činjenica, uz potencijalne promjene Ustava radi obezbjeđivanja prava „Ostalih” da budu birani, neminovno bi uslovila i promjenu izbornog sistema koji bi omogućio svim građanima i da biraju i da budu izabrani. To bi  iniciralo i revitalizaciju političkog pluralizma, što bi moglo generisati nove političke opcije građanske orijentacije, ili bi se aktuelne građanske stranke morale idejno-politički organizirati na istinskim građanskim ideologijama.

Bosna i Hercegovina je međunarodno priznati politički i pravni realitet. Samim tim ona ima pravo na svoje građane, odnosno obavezu da svojim građanima koji se nacionalno identifikuju sa svojom državom, omogući jednaka prava kao i svim pripadnicima konstitutativnih i drugih etnija. Sve pravne, socijalne i ekonomske posljedice stanja političke neravnopravnosti i njom pospješenih, održavanih ili čak uzrokovanih drugih nejednakosti, stvaraju potrebu i neophodnost (a popis stanovništva stvara priliku), da se na sceni pojavi novi politički potencijal baziran na istinski građanskom demokratskom programu. Za svakog obespravljenog pojedinca Bosne i Hercegovine, ali i samu državu, od vitalnog je značaja da se na političkoj pozornici profiliraju politike koje će znati građanski koncept  izbalansirati s nacionalnim i koje će djelovati s građanskih ideoloških pozicija, uvažavajući i prihvatajući nacionalni koncept. To bi i na nacionalno profilirane opcije moglo utjecati da se otvore prema građanskim opcijama.