Na putu ka dvosmjernoj komunikaciji u lokalnoj zajednici
Snežana Mišić Mihajlović, 26.07.2010, (0)
Autorica ukazuje na značaj političke participacije s ciljem što boljeg upravljanja lokalnom zajednicom, te na ključnu ulogu koju komunikacija između lokalne uprave i javnosti ima u unapređenju participacije građana.
Autorica ukazuje na značaj političke participacije s ciljem što boljeg upravljanja lokalnom zajednicom, te na ključnu ulogu koju komunikacija između lokalne uprave i javnosti ima u unapređenju participacije građana.
Uvod Priča o kreiranju prostornog plana opštine Doboj Jug u BiH oslikava uspješno uključivanje građana u odlučivanje na lokalnom nivou. Kada su 2005. godine lokalne vlasti donijele odluku o izradi prostornog plana, predvidjele su i aktivnosti za uključivanje javnosti u skladu sa važećim propisima1. Za čitav proces obezbijeđena su budžetska sredstva za rad urbanističkog instituta i za kampanju kojom su se građani uključili u proces planiranja. Lokalne vlasti su imale istinski interes da prostorni plan uzme u obzir sve resurse i potencijale na teritoriji opštine, ali i da odražava potrebe i očekivanja njenih građana.
Dobro osmišljena i intenzivna kampanja za informisanje i edukovanje javnosti pratila je proces prostornog planiranja. Za kampanju su definisani jasni ciljevi, dizajniran je vizuelni identitet i osnovne poruke, detaljno su razrađene aktivnosti, vremenske odrednice, podjela odgovornosti, način izvještavanja. Korišteni su brojni kanali za informisanje građana, najavu događaja i izvještavanje o rezultatima prethodnih faza procesa: oglasne ploče, radio emisije, besplatan opštinski bilten, website, lokalne novine, plakati, leci. Osnovan je Savjet plana, organizovane su brojne radionice i javne rasprave u kojima su građani svoje interese suprotstavljali interesima vlasti i privatnog sektora2. Danas se sa sigurnošću može reći da su građani Doboj Juga ostvarili značajan uticaj na konačan izgled prostornog plana3.
Ovakvi primjeri su značajni jer pokazuju da upravljanje lokalnim resursima nije problem kojim treba da se bave samo eksperti, nego i građani koji te resurse koriste. Stoga je neophodno obezbijediti raznovrsne kanale za uključivanje građana u sve procese strateškog planiranja, odlučivanje o pitanjima zaštite životne sredine, suočavanje sa komunalnim problemima, i u niz drugih pitanja koja direktno utiču na život građana i rješavaju se u lokalnoj zajednici. U tom smislu, postojanje mehanizama za političku participaciju građana na lokalnom nivou predstavlja centralno pitanje demokratije.
U našoj zemlji dobre prakse direktnog uključivanja građana u odlučivanje nisu česte. Godišnja istraživanja o preprekama za učešće građana u odlučivanju u BiH, koje provode Centri civilnih inicijativa (CCI), pokazuju da se nivo povjerenja građana u vlasti smanjuje uglavnom zbog nedovoljne komunikacije sa lokalnim vlastima (89.9%), nedovoljno informacija o mehanizmima učešća (69.2%), te usljed nedostatka uvjerenja građana da će lokalne vlasti uzeti u obzir njihovo mišljenje (69.2%). U isto vrijeme, posljednje godišnje istraživanje CCI pokazuje rastući interes građana da se uključe u odlučivanje i sarađuju sa lokalnim vlastima (CCI, 2009). Stoga je potrebno posebnu pažnju posvetiti pitanjima komunikacije i izgradnje povjerenja između lokalnih vlasti i građana.
Teorijski okvir
Učešće građana u odlučivanju može se obezbijediti na različite načine, sa različitim ciljevima, i uključiti veći ili manji broj učesnika. U suštini:
„ ... u demokratskom sistemu učešće svih građana (sve vrijeme) nije potrebno; glavna karakteristika demokratskog sistema je njegova otvorenost za sve. Vrijednost “otvorenosti” ne zahtijeva, niti podrazumijeva direktno učešće građana velikog obima i u kontinuitetu. “Otvorenost” počiva na bogatstvu demokratskih praksi i na raspoloživosti opcija za učešće. Te opcije ne treba da budu vremenski zahtjevne za učesnike, a treba da omoguće široku zastupljenost svih segmenata društva.” (naglasila S.M.M.) (Lowndes, Pratchett i Stoker 2006, str. 283).
Stoga postoji mnogo različitih interpretacija o tehnikama i efektivnosti ovog procesa. Rasprave o procesima vezanim za učešće građana generalno se fokusiraju na motivaciju dva aktera – vlasti i građana, a malo pažnje se posvećuje načinima i pravilima za interakciju između njih. Sami akteri sa svojom motivacijom i raspoloživim resursima nisu dovoljni za uspješan proces, nego je potrebno definisati mehanizme te i takve komunikacije i urediti odnose između aktera (teme o kojima se javno raspravlja, vrijeme i mjesto na kojem se vlasti i građani sastaju, itd.). Uspostavljanjem i dosljednim poštivanjem pravila interakcije, na primjer pravila vezanih za autoritet u donošenju odluka, povećava se međusobno povjerenje vlasti i građana, raste socijalni kapital , mijenjaju se društvene norme i odnosi moći4. Uspješan i održiv proces učešća građana u donošenju odluka svakako se postiže u zajednicama u kojima je učešće dio društvene kulture.
Kada se posmatra protok informacija između vlasti i građana, interakcija ovih aktera može poprimiti sljedeće forme (prema Rowe i Frewer, 2005):
• Komunikacija podrazumijeva jednosmjerni protok informacija od vlasti ka građanima, kada ne postoji a priori definisan mehanizam za povratne informacije, odnosno, reakciju građana.
• Konsultovanje je proces koji iniciraju vlasti da bi prikupile mišljenja građana o određenom pitanju. Protok informacija je ponovo jednosmjeran – od građana ka vlastima.
• Participacija podrazumijeva dvosmjernu razmjenu informacija između vlasti i građana, pri čemu učesnici oblikuju mišljenje o određenoj temi na osnovu dijaloga i pregovora i, u idealnom slučaju postižu konsenzus.
Oslanjajući se na ovu klasifikaciju, možemo govoriti, s jedne strane, o tradicionalnim mehanizmima za građansko učešće, koji su definisani zakonom i dobro su poznati i građanima i vlastima. Tu se ubrajaju referendum, zbor građana, građanska inicijativa, paneli građana, sati građana, te nevladine organizacije i mjesne zajednice kao posebni oblici interesnog organizovanja građana5. Po svojoj prirodi, pomenuti mehanizmi omogućavaju komunikaciju i konsultovanje. Sa druge strane, u praksi je u širokoj upotrebi znatan broj mehanizama građanskog učešća novijeg datuma, a koji sadrže i aspekte participacije. Tu se prije svega misli na građanske forume, partnerske grupe za strateško planiranje, akcione timove, savjet plana za prostorno planiranje i sl. U širem smislu, u participativne mehanizme se ubrajaju i radionice sa građanima, ankete, interaktivni web portali, otvorene telefonske linije, e-uprava, itd. (Rowe i Frewer, 2005).
Dobre prakse političke participacije
U posljednjih nekoliko godina u svijetu je naglo poraslo interesovanje za participativne oblike državne uprave. Takav interes nastao je usljed pritiska građana da učestvuju u odlučivanju, ali i zahvaljujući tome što su vlasti počele prepoznavati značaj uključivanja građana u izgradnju demokratije, pružanje javnih usluga i smanjenje siromaštva. Da bi se omogućila i stimulisala građanska participacija, u mnogim zemljama potrebno je uvesti nove ili mijenjati postojeće javne politike.
Velika Britanija se često navodi kao primjer zemlje koja je provela jedinstvene promjene pravnog i institucionalnog okvira s ciljem da se ojačaju kapaciteti građana za participaciju i obezbijede usluge u skladu s potrebama stanovništva. Od 2001. godine u toj zemlji je na snazi Nacionalna strategija za obnovu, na osnovu koje su se u odlučivanje o projektima obnove počeli uključivati građani najsiromašnijih područja. Dalje promjene su inicirane u oktobru 2006. godine, kada je državni Odjel za zajednice i lokalnu upravu objavio akt o javnoj politici u oblasti lokalne uprave pod naslovom „Jake i prosperitetne zajednice”. U toku 2007. godine takve inicijative počinje podržavati i novi državni sekretar za zajednice i lokalnu upravu kroz izradu Akcionog plana za jačanje zajednica. U oktobru 2007. godine Parlament je usvojio Akt za uključenje lokalnih vlasti i javnosti u sektoru zdravstva, kojim je javnim zvaničnicima nametnuta obaveza da informišu i konsultuju građane i zajednice i uključuju ih u odlučivanje.
Iako vlastima Velike Britanije predstoji mnogo posla do potpune implementacije svih mogućnosti političke participacije koje su otvorene na osnovu ovako jedinstvenog pravnog i institucionalnog okvira, ipak su akademske institucije i istraživački centri zabilježili znatan napredak u građanskoj participaciji. Prije svega, vlasti zastupaju mišljenje da građani i predstavnici civilnog društva donose dragocjena znanja i ekspertizu u proces izrade javnih politika. U istraživanju koje je provedeno 2005. godine, samo 18% građana je izjavilo da nisu uključeni u neki oblik formalnog ili neformalnog direktnog odlučivanja (Zipfel i Gaventa, 2008). Ovakav rezultat postignut je zahvaljujući tome što je izvršena preraspodjela odgovornosti u donošenju odluka, u praksu je uveden niz novih mehanizama i obezbijeđena su budžetska sredstva za implementaciju javnih politika u ovoj oblasti.
Zipfel i Gaventa (2008) ističu značaj ovakvog okvira za građansku participaciju u Velikoj Britaniji na osnovu sljedećih zaključaka:
• Stvoreni su pravni uslovi za građansku participaciju, čime se poštuju prava i odgovornosti građana, a ne volja vlasti da uključi građane;
• Proširen je obim participacije od uključivanja manjeg broja građana do uključivanja zajednica u cijelosti;
• Došlo je do promjene kursa u javnim i naučnim diskusijama; manje se diskutuje o tome kako građani participiraju, a više o tome kako vlasti podržavaju građansku participaciju.
Pravni i institucionalni okvir za participaciju u BiH
Direktno učešće građana u odlučivanju je političko pravo koje se mora garantovati svim građanima na osnovu međunarodnih dokumenata iz oblasti ljudskih prava koje je BiH ratifikovala6. Kada je u pitanju lokalni nivo, ovo pravo je djelimično ugrađeno u važeće entitetske zakone kojima se reguliše lokalna samouprava7. Kao što je već pomenuto, ti zakoni propisuju određeni broj rješenja za komunikaciju i konsultovanje vlasti sa građanima, te ostavljaju mogućnost primjene i drugih oblika neposrednog učestvovanja građana u odlučivanju „koji nisu zabranjeni zakonom“. Međutim, važeća zakonska rješenja nedovoljno stimulišu građansku participaciju. Osim savjeta plana, drugi mehanizmi participacije se ne pominju u važećim zakonima u BiH i rijetko se regulišu statutima ili drugim internim aktima opština.
Ipak, kao primjer oblasti koja sadrži inovativna zakonska rješenja sa aspekta uključivanja građana može se navesti oblast prostornog planiranja u FBiH. Kantonalnim zakonima o prostornom planiranju uvodi se, doduše fakultativno, poseban organizacioni oblik za profesionalno vođenje i konceptualizaciju procesa izrade prostorno-planske dokumentacije – savjet plana, kao tijelo koje uključuje lokalne aktere iz različitih sektora. Nadalje, Uredba o jedinstvenoj metodologiji za izradu dokumenata prostornog uređenja, usvojena u FBiH8, propisuje uključivanje građana u ranim fazama prostornog planiranja.
Svi zakonom propisani mehanizmi učešća građana u odlučivanju najdetaljnije se definišu opštinskim statutima. Tu se najčešće pominju tri oblika participacije: mjesne zajednice, zborovi građana i referendumi, što građanima stavlja na raspolaganje jako mali broj mogućnosti za uključivanje u proces donošenja odluka. Opštine veoma rijetko razvijaju detaljne procedure za druge oblike učešća građana, naročito za one novije, kakvi su npr. interaktivni web portali, koji se eksplicitno ne navode u zakonima, a u praksi se koriste ad hoc.
U razmatranjima opcija za održivu i suvislu političku participaciju u BiH otvara se niz pitanja. Generalno pitanje odnosi se na to kako uspostaviti norme u ovoj oblasti i izgraditi demokratsku kulturu koja podrazumijeva intenzivniju političku participaciju građana. U praktičnom smislu treba razmotriti koje vrste participativnih mehanizama su najpogodnije za korištenje u određenoj oblasti (prostorno planiranje, komunalna problematika, infrastruktura, sport, kultura, itd.), a koje su društveno prihvatljive – bilo da je riječ o tradicionalnim ili novim mehanizmima.
Preporuka Komiteta ministara država članica Vijeća Evrope o učešću građana u lokalnom javnom životu9 daje najkonkretnija uputstva državnim i entitetskim vlastima BiH u ovoj oblasti. Ukratko, Preporuka nalaže vlastima da promovišu participaciju građana u lokalnim procesima odlučivanja, da poboljšaju pravni okvir kojim će se omogućiti upotreba širokog spektra mehanizama za političku participaciju građana, te da poboljšaju lokalne regulative i praktične aranžmane za uključivanje građana u odlučivanje. S obzirom da aktuelna istraživanja pokazuju nezadovoljavajući nivo političke participacije građana i nedovoljno razvijenu svijest lokalnih vlasti o potrebi direktnog uključivanja građana u procese odlučivanja (CCI, 2009), jasno je da ovom dokumentu vlasti BiH posvećuju neznatnu pažnju i da važeći zakonski okvir nije adekvatan za implementaciju navedenePreporuke.
Politička participacija u praksi u BiH
U okviru važećih zakona, napredne opštine u BiH su postigle značajne uspjehe u pronalaženju načina da uključe građane u odlučivanje i da odabrane mehanizme institucionalizuju. Neka uspješna iskustva u ovoj oblasti su plod pomoći međunarodnih organizacija, a druga su pak ostvarile opštinske vlasti same ili kroz saradnju sa lokalnim akterima. Efektivniji i održiviji rezultati u ovom domenu se postižu u opštinama gdje sistem uprave karakteriše jako liderstvo, posvećenost javnom interesu i odgovornost prema građanima, odnosno u sredinama u kojima nova rješenja nisu nametnuli vanjski akteri nego su izrasla iz zajednice. U svom istraživanju lokalnog liderstva u BiH i susjednim zemljama, Jevđović i Miovčić (2009) zaključuju da „lider koji mijenja neće krivca tražiti u drugome, već će svojim snagama rješavati problem. ... Lidera čini sposobnost da svoje snove i snove svojih građana artikuliše i pretvori u stvarnost.”
Pimjer Doboj Juga koji je naveden na početku ovog teksta ilustruje svijest lokalnih lidera o potrebi da građane uključe u odlučivanje o upravljanju prostorom. U tom slučaju su stimulativan zakonski okvir i postojanje dobrih iskustava u drugim opštinama10 svakako dali početni podsticaj čitavom procesu. Opština je koristila sljedeće mehanizme za direktno učešće građana u odlučivanju: savjet plana, radionice, okrugli stolovi, javne rasprave, zborovi građana, mjesne zajednice. Značajno je pomenuti da je pomenuta opština usvojila Odluku o javnim raspravama, kojom su detaljno definisani procedura za organizovanje javnih rasprava, vođenje evidencije o komentarima i primjedbama građana, i slanje povratne informacije učesnicima nakon rasprave. Javnost je redovno informisana o procesu prostornog planiranja, kao i o mogućnostima učešća u donošenju relevantnih odluka, a dobijala je i povratne informacije zahvaljujući sistematičnoj informativnoj kampanji. Podaci ankete iz 2009. godine (Mišić Mihajlović, 2009) pokazuju da 88% građana Doboj Juga ima pozitivan stav i motivaciju da se uključi u odlučivanje na lokalnom nivou, što svakako velikim dijelom treba pripisati i pozitivnoj praksi i iskustvu u ovoj lokalnoj zajednici.
Efekti dobre javne kampanje vidljivi su i u Petrovu, gdje su lokalne vlasti obezbijedile masovno učešće građana u odlučivanju o sistemu za upravljanje otpadom. Početkom 2004. godine građani Petrova su identifikovali problem adekvatnog odlaganja otpada kao prioritet. Lokalne vlasti su bile spremne da naprave poboljšanja u toj oblasti i organizovale su intenzivnu kampanju s ciljem da edukuju građane o mogućim načinima odlaganja otpada i da kroz javne rasprave utvrde interes građana da podrže novi sistem za odvoz otpada, utvrde cijenu i učestalost odvoza, itd. Brojni kanali su korišteni za komunikaciju, konsultovanje i participaciju: anketa, opštinski projektni tim u kojem su učestvovali predstavnici nevladinog sektora, javne rasprave, savjeti mjesnih zajednica, takmičenja za domaćinstva i školsku djecu, akcije čišćenja koje su predvodili načelnik i predstavnici lokalne administracije. Urgentnost rješavanja ovog problema i brojni otvoreni kanali za komunikaciju obezbijedili su masovno učešće građana u odlučivanju o ovom pitanju. Naposljetku, važno je napomenuti da su putem ankete u odlučivanju učestvovali i tzv. pasivni građani11.
Iz navedenog je jasno da su lokalne vlasti Doboj Juga i Petrova u okviru važećeg zakonodavstva uspjele organizovati brojne i za građane prihvatljive participativne mehanizme. Anketa među građanima ovih opština (Mišić Mihajlović, 2009), kao i istraživanje na nivou BiH (CCI, 2009), pokazuju da su mjesne zajednice i javne rasprave najpopularniji oblici direktne participacije građana. Pretpostavka je, ipak, da su građani među odgovorima ponuđenim u anketi birali one koji su im dobro poznati, jer su na direktno postavljeno pitanje o novim oblicima učešća iznijeli iznenađujuće pozitivne stavove. Oko 50% anketiranih građana u Doboj Jugu i Petrovu podržava uvođenje novih oblika participacije, a 10% ispitanika predlaže da se kombinuju tradicionalni i novi oblici učešća, odnosno da se tradicionalni oblici participacije građana obogate novim demokratskim praksama.
Analize održivosti mehanizama za učešće građana u odlučivanju u BiH, koji su uspješno uvedeni u pojedinim fazama odlučivanja i izrade lokalnih strategija, ukazuju na njihovo nedosljedno ili kratkoročno korištenje. Na primjer, u procesu izrade lokalnih razvojnih strategija učešće građana najčešće prestaje nakon faze planiranja. Nadalje, reprezentativnost učesnika u procesima odlučivanja (zastupljenost svih segmenata društva) i njihova nezavisnost u iznošenju sopstvenih stavova takođe su upitni u većini participativnih procesa u BiH (Škrbić, 2009). S obzirom da su dobre prakse participacije građana u BiH prije izuzetak nego pravilo, otvaraju se pitanja o tome kako izgraditi demokratsku svijest lokalnih lidera i građana o potrebi međusobnog dijaloga i kako obezbijediti stručna znanja i resurse za smislene i dugoročne participativne procese. Na ta pitanja odgovor treba da daju nove javne politike za direktnu participaciju građana u procesima odlučivanja.
Zaključci i inicijalne preporuke
Politička volja lokalnih vlasti da uključe građane u odlučivanje jedan je od osnovnih preduslova za osiguravanje njihove participacije. Na primjerima Doboj Juga i Petrova vidi se koliko je posvećenost vlasti demokratskim vrijednostima doprinijela masovnoj i efektivnoj participaciji. Na strani administracije, načelnici ovih opština su imali naročito važnu ulogu u mobilizaciji raspoloživih stručnih, tehničkih i finansijskih resursa kako bi se obezbijedio uspješan participativni proces. Tako su, na primjer, lokalne vlasti Doboj Juga i Petrova alocirale budžetska sredstva za informativnu i edukativnu kampanju, a službenici opštinske uprave su organizovali, koordinisali i pratili sve javne rasprave, radionice i tribine.
Motivacija građana da se uključe u odlučivanje raste kada je problem po prirodi takav da direktno utiče na njihov život (kao što je npr. problematika odlaganja otpada i drugi komunalni problemi), te kada su građani dobro upoznati i edukovani o konkretnom problemu. U prosjeku 30% građana Doboj Juga i Petrova ima motiv da se uključi u odlučivanje jer su zainteresovani za konkretnu temu i žele dobiti više informacija (Mišić Mihajlović, 2009), a 55% građana u BiH participira jer smatra da im to pomaže da riješe neki lični problem (CCI, 2009).
Nadalje, građani moraju biti pravovremeno i tačno informisani o raspoloživim mehanizmima za učešće u odlučivanju i o kanalima za slanje komentara i prijedloga. Učešće građana mora se organizovati prije nego se donese odluka i treba ga inicirati u ranim fazama procesa odlučivanja, kako to, na primjer, propisuje u Federaciji BiH Uredba o jedinstvenoj metodologiji za izradu dokumenata prostornog uređenja. Iz tog razloga, u navedenim primjerima kroz kampanju su plasirane dvije vrste informacija: podaci o datoj problematici i podaci o načinima učešća građana u odlučivanju. Informacije moraju biti kompletne kako bi građani mogli doći do informisanog stava, lako razumljive – naročito kada su u pitanju tehnički projekti, i pristupačne – objavljene putem najčešće korištenih kanala komunikacije (to ne moraju biti skupi kanali poput javnih medija, nego sasvim jednostavni poput oglasnih ploča u mjesnim zajednicama, i sl.) (UK Department of the Environment, Transport and the Regions, 2000).
Da bi se politička participacija uopšte desila, potrebno je urediti interakciju između lokalnih vlasti i građana. Već je naglašeno da se teme, mjesto, vrijeme i drugi parametri javnih događaja ne mogu prepustiti slučaju - pravila igre moraju biti svima poznata. Participacija je masovnija kada se događaji organizuju u vrijeme i mjesto koje građanima odgovara i kada građani gaje uvjerenje da će vlasti uzeti u obzir njihove ideje i mišljenja. Dakle, za sve mehanizme participacije moraju se jasno definisati procedure da bi administracija adekvatno organizovala svoj rad. Primjer donošenja i implementacije Odluke o javnim raspravama u opštini Doboj Jug pokazuje dobre efekte koje institucionalizacija participativnih procedura može imati na dugoročno i masovno uključenje građana. Intenzivna komunikacija i redovno slanje povratne informacije građanima o „sudbini” njihovih prijedloga ključna su karakteristika uspješnih participativnih procesa i to je jedno od pravila koje treba uvesti i u BiH.
Pored institucionalizacije pojedinih procedura, potrebno je razmotriti mogućnosti uvođenja i korištenja što većeg broja različitih mehanizama za komunikaciju, konsultovanje i participaciju javnosti. Cilj takvih intervencija jeste da se u odlučivanje uključe svi segmenti društva, te da se prikupe stavovi i pasivne većine građana (Kurtić, 2009). U primjerima Doboj Juga i Petrova zabilježen je čitav spektar korištenih oblika neposrednog učešća, pri čemu se ipak ne postiže idealan scenario, tj. uključivanje svakog člana zajednice u donošenje određene odluke proporcionalno uticaju koji ta odluka ima na njegov/njen život.
Uspostavljanje jasnih pravila za učešće građana u odlučivanju treba da doprinese izgradnji povjerenja između vlasti i građana, što je preduslov za razvijanje kulture učešća građana u odlučivanju, ali i za niz drugih demokratskih promjena u BiH. Kroz adekvatne promjene javnih politika potrebno je obezbijediti stimulativnije okruženje za forme direktne demokratije. U potpunosti dosljedno i dugoročno rješenje u ovom domenu svakako bi trebalo da ide u pravcu revizije svih zakona koji imaju uticaja na lokalni nivo i javni interes s ciljem da se nadležnim organima nametne obaveza uključivanja građana u ranim fazama odlučivanja. Uz to, trebalo bi ojačati mehanizme kontrole poštivanja zakonskih obaveza u ovoj oblasti.
U kratkoročnom periodu, entitetske i kantonalne vlasti trebalo bi da preduzmu sljedeće korake:
• Stimulisati i olakšati operacionalizaciju zakonskih rješenja na lokalnom nivou s ciljem efektivnog korištenja raspoloživih mehanizama građanskog učešća.
• Obezbijediti stručno usavršavanje za rukovodstvo i administrativno osoblje opština radi dosljedne primjene mehanizama građanskog učešća. Opšta promocija građanskog učešća treba sistematski da se osigurava kroz različite programe obuke.
Da bi se povećala efikasnost odlučivanja na lokalnom nivou uz učešće građana, ne čekajući na poteze viših nivoa vlasti, opštine mogu preduzeti sljedeće korake:
• Odabrati mehanizme za učešće građana koji su najpogodniji za određenu sredinu (po mogućnosti, na osnovu preferenci samih građana i stepena kompleksnosti pitanja o kojima se donose odluke). Nakon toga građane treba upoznati sa raspoloživim mehanizmima participacije.
• Poboljšati eksternu komunikaciju samih vlasti kako bi se građani informisali i educirali. Lokalni službenici zaduženi za organizovanje događaja usmjerenih na participaciju građana treba da obezbijede jednostavne, razumljive, blagovremene i lako dostupne informacije o temama i mehanizmima putem kojih se građani mogu uključiti u odlučivanje. Pri tome treba imati u vidu da je veoma važan dio eksterne komunikacije obezbjeđivanje povratne informacije građanima o “sudbini” njihovih ideja. Samo tada građani osjećaju da je njihovo učešće smisleno i priznato, pa i njihova motivacija za učešće u odlučivanju raste.
• Konačno, lokalne vlasti treba da traže dobre prakse u drugim sredinama, u i van BiH, kako bi se upoznali sa inovativnim rješenjima koja mogu prilagoditi uslovima svoje zajednice.
Bibliografija
Bajrović, R. and Stojanović, I. (2008). Submunicipal Government and Decentralization in Bosnia and Herzegovina. In Péteri, G. (Ed.). (2008). «Mind Your Own Business!» Budapest, Hungary: OSI/LGI.
CCI. (2005). Izvještaj o stanju učešća građana u procesima odlučivanja u BiH. Bosna i Hercegovina. Dostupno online na: http://www.ccibih.org.
CCI. (2007). Učešće građana u donošenju odluka za 2006. godinu. Bosna i Hercegovina. Dostupno online na: http://www.ccibih.org.
CCI. (2008). Izvještaj o stanju učešća građana u odlučivanju u BiH za 2007. godinu. Bosna i Hercegovina. Dostupno online na: http://www.ccibih.org.
CCI. (2009). Izvještaj o stanju učešća građana u odlučivanju u BiH za 2008. godinu. Bosna i Hercegovina. Dostupno online na: http://www.ccibih.org.
Jevđović, I. and Miovčić, Z. (2009). Dobro je dobro voditi: Mapa dobrog liderstva. Banja Luka, Bosnia-Herzegovina: EDA. Kurtić, N. (2007). Kako su građani općine Doboj Jug kreirali prostorni plan. Doboj, Bosnia-Herzegovina: MDP. Available online: http://www.mdp.ba.
Kurtić, N. (2009). BiH iskustva u uključivanju građana u kreiranje javne politike. (Studija o učešću građana u okviru projekta “Od učešća građana do održivog razvoja“). Tuzla: Centar za ekologiju i energiju.
Lowndes, V., Pratchett, L., and Stoker, G. (2006). Diagnosing and Remedying the Failings of Official Participation Schemes: The CLEAR Framework. (Social Policy and Society 5:2, 281-291)
Mišić Mihajlović, S. (2009). Citizen Participation in Bosnia-Herzegovina: Between Tradition and Transition. Budapest, Hungary: LGI.Putnam, R.D. (1992). Making Democracy Work. Princeton, New Jersey, USA: Princeton University Press.
Rowe, G. and Frewer, L.J. (2005). A Typology of Public Engagement Mechanisms. (Science, Technology & Human Values, Vol. 30, No. 2, pp. 251-290). Available online: http://www.jstor.org/stable/1558037
Škrbić, M. (2009). Does Participation Matter? Assessing Participatory Approaches to Local Development Planning in Municipalities in Bosnia and Herzegovina. Budapest, Hungary: Central European University, Department of Public Policy (neobjavljena magistarska teza).
UK Department of the Environment, Transport and the Regions. (2000). “Public Participation in Making Local Environmental Decisions”. The Aarhus Convention Newcastle Workshop. Good Practice Handbook. London, UK: Department of the Environment, Transport and the Regions. Available online: http://www.unece.org/env/pp.
Wagner, M. (2007a). Citizens' Perception of local governance in MDP partner municipalities. Doboj, Bosnia-Herzegovina: MDP. Available online: http://www.mdp.ba.
Wagner, M. (2007b). Fostering participation of citizens in local governance: Experiences in working with Local Communities in BiH. Doboj, Bosnia-Herzegovina: MDP. Available online: http://www.mdp.ba.
Zipfel, T. and Gaventa, J. (2008). Making the Most of the Policy Moment: Citizen Engagement in the UK. Local Governance Brief. 9(1).
1Zakon o prostornom planiranju Ze-Do Kantona u članu 29. ističe sljedeće: „Za potrebe stručnog praćenja, usmjeravanja i utvrđivanja koncepta prostornog uređenja Prostornog plana Kantona i prostornih planova, nosilac pripreme može formirati Savjet plana sastavljen stručnih, naučnih, javnih i drugih lica.“ FBiH Uredba o jedinstvenoj metodologiji za izradu dokumenata prostornog uređenja («Službene novine Federacije BiH», br. 63/04) propisuje uključivanje građana u ranim fazama procesa prostornog planiranja.
2Na zahtjev lokalnih vlasti, Projekat razvoja opština (MDP) je obezbijedio podršku za izradu prostornog plana Doboj Jug.
3Opštinsko vijeće je usvojilo Prostorni plan Doboj Juga 2007. godine.
4Prema Putnamu (1992), socijalni kapital se odnosi na povjerenje, sistem normi i mreža koje olakšavaju koordinaciju društvenih akcija, unapređuju efikasnost zajednice i efektivnost državne vlasti. Sposobnost udruživanja u zajednici se posmatra kao resurs za društvo.
5Navedeni mehanizmi se eksplicitno pominju u Zakonu o lokalnoj samoupravi RS i Zakonu o principima lokalne samouprave FBiH.
6Pravo na direktno učešće građana u odlučivanju propisano je sljedećim dokumentima koje je BiH ratifikovala: Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima (Član 25), Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima (Član 21), Konvencija o ukidanju svih oblika diskriminacije žena (Članovi 3 i 7). BiH je takođe ratifikovala Arhusku konvenciju o pristupu informacijama, učešću javnosti u odlučivanju i pristupu pravdi u pitanjima zaštite životne sredine.
7FBiH Zakon o principima lokalne samouprave i RS Zakon o lokalnoj samoupravi su usklađeni sa Evropskom Poveljom o lokalnoj samoupravi.
8Službene novine Federacije BiH br. 63/04
9Preporuka Rec (2001) 19, koju je usvojio Komitet ministara država članica Vijeća Evrope na 776. sastanku održanom 06.12.2001. godine. Engleska verzija Preporuke je dostupna na web adresi: http://www.coe.int/t/cm.
10Na inicijativu Kanadskog urbanističkog instituta iz Toronta, a uz finasijsku podršku Vlade Kanade, Tuzlanski kanton je primijenio novi model prostornog planiranja. Tuzlansko iskustvo je potvrdilo očekivanje da će Prostorni plan u čijem kreiranju učestvuju građani mnogo realnije odražavati njihove stvarne potrebe, te da će oni zbog toga biti spremniji da ga implementiraju, pa čak i štite od mogućih promjena motivisanih neprincipijelnim razlozima.
11Aktivnu manjinu čine građani koji dolaze na sve javne događaje i uključuju se u odlučivanje čak i kada je za to potrebno savladati određene prepreke. Za razliku od njih, pasivna većina građana ne posjeduje motivaciju da prezentuje i brani svoje stavove i mišljenja. Do aktivnih građana lako je doći putem redovnih kanala učešća, a za dobivanje mišljenja pasivne većine potrebno je iskoristiti kanale koji su lako dostupni ili koji ne zahtijevaju javno nastupanje (poput ankete). Za kvalitetno učešće građana, koje doprinosi integraciji zajednice, potrebno je ukloniti barijere za učešće pasivnih ili tradicionalno isključenih društvenih grupa (žene, ruralno stanovništvo, pripadnici manjina itd.), na primjer organizovanjem javnih događaja na mjestima i u vrijeme koje najviše odgovara ciljnim grupama (Kurtić, 2009).
